Хархираа, хөөмий, сыгыт, эзегилээр, борбаннадыр зэрэг хөөмийн үндсэн таван хэлбэр байдаг. Мөн хөөмийний думчуктар /шинэ/, хоректээр /цээжнээсээ дуулах/, хову каргыыраазы /талын хархираа/ зэрэг хэд хэдэн төрөл байдаг ажээ.
Тувагийн янз бүрийн хөөмийний үүсэл гарлын талаар ард түмний дунд олон домог байдаг. Балар эрт цагт тэмээ хариулдаг хүмүүс хархираа хэлбэрээр хөөмийлдөг байжээ. Ингэ буйлахыг дууриаж дуугарснаас хархираа хөөмий үүсчээ. Ботго нь үхсэн ингэ хархираатай төстэй дуу авиа гаргаж, тэшидэг байна.

Хөгжмийн зэмсгийн нэлээд төрөл зүйл нь жинхэнэ монголын гаралтайн зэрэгцээ хөрш зэргэлдээх орнуудад тархсан хөгжмийн зэмсэг ч тодорхой байр эзэлнэ. Иргэний хөгжмийн зэмсгийн зэрэгцээ сүм хийдийн хөгжмийн зэмсгийн тусгай төрөл зүйл олон тоогоор уламжлагдсаар иржээ.

Эхний чавхдаст гурван хөгжмийн нэг нь монгол морин хуурийн төрлүүд юм. Өвөг морин хуурийн жишээнд Ойрад монголчуудад ихэд дэлгэрсэн икэл, бас буриадуудын дунд уламжлагдан ирсэн суух хуурыг оруулж болно.

Мөн Хятад, Солонгос, Япон зэрэг орнуудад өргөн тархсан хуучир, бийваа, бийвлэг, шанз (шудрага) зэрэг чавхдаст хөгжмийн зэмсгүүд байна. Чавхдаст хөгжмийн зэмсгийн өөр нэгэн төрөл хэвтээ ятга, ёочин зэргийг дурьдаж болно.

Эдгээр нь Монголд буй хөгжмийн зэмсгийн нэлээд нь шашны хурал ном, ялангуяа шашны том жижиг ёслол, зан үйл, цам бүжгийн үед тоглодог байсан хөгжмийн зэмсгүүд болно.

Тухайлбал, заавал хосолж үлээдэг цордон бүрээ, дамар, хэнгэрэг, мөн бялар (бишгүүр) зэргийг нэрлэж болно. Эдгээр нь үлээвэр, цохивор хөгжмийн зэмсгийн төрлүүд юм.

Үлээвэр хөгжмийн бусад төрлүүдээс гэвэл урт богино лимбэ, бас ойрад-баруун монголд ихэд тархсан цуур (цоор)-ыг нэрлэж болно.

Энд хамгийн сонирхолтой хөгжмийн зэмсэг нь монголд эрт үеэс уламжилж ирсэн, монгол гарлын өвөрмөц дуу аялгуутай иргэний хөгжмийн зэмсэг болох цуур юм.

Цуур нь гурван нүхтэй, шүд, уруулийн оролцоотойгоор дуугардаг, модыг хоёр тал гуурслан ухаад хооронд нь утсаар ороож гадуур нь хонины улаан хоолой, эсвэл өлөн гэдэс углаж хатааж хийдэг байна. Цуур (цоор)-ын татлага гэж 30 гаруй аялгуу байдаг хэмээн судлаачид тэмдэглэсэн байна.

Хөгжмийн зэмсгийн дараагийн төрөл зүйлд дуударам, том жижиг цан, сэлнэн, дэншиг, гандан, дун зэрэг цохивор, үлээвэр хөгжмийн зэмсгүүд хамаарна.

Эдгээр нь голдуу сүм хийдийн газраа шашны янз бүрийн ёслол, зан үйлийн үед тоглодог зэмсгүүд болой.

Иргэний болон сүм хййдийн хөгжмийн зэмсгүүд нь эдүгээ монголын үндэсний найрал хөгжимд (оркестрт) өргөн ашиглагдах болсон.